De bron van flamenco

In Andalusië kan je niet om flamenco heen. De muziek gedijt er goed. Het is een breed genre met verschillende complexe stijlen. Als buitenlander heb je een boek nodig, een gids, een diploma in de muziek of heel veel tijd om er je weg in te vinden want de ritmes hebben vele zijwegen, zijn moeilijk en ongewoon. Elk Andalusisch dorp, hoe klein ook, heeft zijn flamencoschool.

De dentro

Flamencodansers, las ik ergens, lijken twee lichamen te hebben – het bovenste gedeelte doet heel andere dingen dan het onderste. Er zit veel kracht in dat stampende en hakkende voetenwerk op een podium, vaak niet groter dan een houten plank. De mimiek van de danser kent evenveel variaties als de stem van de zanger.  Eén rode draad verbindt stijlen, ritmes en interpretaties: flamenco is ‘de dentro’, komt van binnen uit.

En dat merk ik vanaf de eerste seconde dat Paula Moreno vertelt over haar vak als flamencodanseres en lesgeefster. Ik ontmoette haar in Capileira, waar ze samen met haar moeder, ‘su primera maestra’, de flamencoschool ‘La Fuente’ (de Bron) runt. Hoog in de Alpujarras en weg van de drukte van de stad en alles wat ons afleidt van ‘het pure’. Ze organiseren cursussen op maat van minimum een week. Sommige cursisten blijven wel een half jaar, alles kan. Er zijn combinaties mogelijk met wandelen, schilderen of yoga. Compás (ritme) komt aan bod, stijl en choreografie.

Begrijpen wat de danser doet

Voor Paula is het belangrijk dat cursisten begrijpen wat ze als danser doen en waarom. Een stukje choreografie kennen is niet voldoende. Een initiatie is leren luisteren naar ritme en bedenken wat je met dat ritme kunt doen. Een soleá kunnen herkennen bijvoorbeeld en de technieken die je hebt geleerd correct toepassen. Begrijpen hoe het ritme van het klappen met de handen wordt gecombineerd met de instrumenten en de dans. Een programma afgestemd op de cursist, de prachtige locatie in de bergen en inzicht krijgen in de essentie van de dans – maken de cursus uniek. Natuurlijk heb je om flamenco te beheersen veel tijd nodig, het is een levensweg. Maar het absorberen van al die elementen, hoe rudimentair ook, geeft een cursist veel voldoening en laten je voelen wat flamenco is en kan zijn.

‘Flamenco is het geheugen van mijn dorp’

Als ik aan Paula vraag wat flamenco voor haar betekent, twijfelt ze niet. Flamenco is het geheugen van haar dorp. De roots gaan ver terug en zijn o.a. terug te vinden in de late middeleeuwen toen Andalusië een bijzondere samenleving was die bestond uit verschillende culturen – christenen, moslims, joden. Allemaal Andalusiërs die eenzelfde taal deelden. Die samenleving werd door de katholieke koningen stopgezet en dat leidde tot een trauma, dat door de geschiedenis volgens haar nog steeds onvoldoende erkend wordt. ‘Er is geen sprake van een reconquista, maar een conquista’, vertelt ze. Mensen kregen de keuze tussen zich laten dopen, om uiteindelijk toch te worden gezien als een minderwaardig lid van de bevolking of vertrekken. Veel morisco’s en joden zijn dan ook vertrokken, naar Noord-Afrika, Zuid-Amerika… Wie bleef had geen gemakkelijk leven, assimileerde zich gedwongen voor de buitenwereld en koesterde binnenskamers familietradities die het daglicht niet zagen.

Muziek, cultuur en het mysterie van duende

Muzikaal talent vestigt zich soms afwisselend in Spanje en in Zuid-Amerika waardoor muzikale mengvormen ontstaan. In een aantal delen van Andalusië zoals Jerez, Cádiz, Córdoba wordt tijdens de processie van de semana santa de saeta gezongen. Dat is een lied in flamenco-stijl, waarmee de zanger vanop een balkon het beeld toezingt. Zo kregen katholieke rituelen soms een flamenco-toets.

Het mysterieuze ‘duende’, een vorm van extase kan volgens Paula iedereen beleven en gaat over geraakt worden, jezelf loslaten, de-connecteren en je energie overgeven. Alle controle valt weg.

 ‘Verwerken van verdriet zit ook in andere muziekstijlen zoals blues. Muziek is een vorm van expressie die op een unieke manier in staat is uiting te geven aan gevoel en beleving. Flamenco omvat alle sentimenten, en snijdt alle emoties aan’, vertelt Paula. ‘Andalusië kent ook een grote alegría of lichtheid. Dat helpt om met problemen of moeilijke momenten om te gaan, om te overleven, jezelf te beschermen’.

Granada’s meest gelezen schrijver, Lorca ging op zoek naar de esthetiek van duende en rockdichter Nick Cave, geïntrigeerd door Lorca’s werk, pikte die draad op. Hij hekelt de afwezigheid van droefheid in actuele muziek. Is duende te broos om de wreedheid van de technologie te overleven?

De essentie van flamenco

‘Flamenco moet je met respect en fijngevoeligheid benaderen, want het is groots. Technologie maakt veel dingen bereikbaar, alles lijkt altijd voorhanden, maar toegang hebben is niet hetzelfde als verwerven. Dat is de paradox. De essentie van flamenco vatten vraagt toewijding’. Respect voor ouderen en hun wijsheid is voor Paula een evidentie. In de flamenco is het een bijna natuurlijk gegeven dat de maestro ouder is. ‘Ouderen hebben geleefd, beleefd en veel gezien. Ze houden herinneringen levendig en dat is bijzonder waardevol en onvervangbaar’.

Paula werkt momenteel aan een project dat de verhalen van de oudjes uit haar dorp die ze interviewt, integreert in een spektakel. Het wordt een eerbetoon, een nagedachtenis aan haar dorp en zijn bewoners.